Tag: محمدحسین سرآهنگ

دو اجرا از آهنگ «این دل گمگشته را در زلف خوبان یافتم»

شعر از واقف لاهوری است (دیوان چاپ سنگی لاهور، صفحۀ ۱۷۳). دو اجرا از این آهنگ را دارم که هر کدام از جهتی باکیفیت است. نسخۀ آتش ملودی جذاب‌تری دارد و در بعضی جای‌ها هم با راگ‌خوانی‌های زیبایی همراه است. نسخۀ زنجیر از نظر کیفیت صوت بهتر است.

 

 

نسخۀ آتش

این دل گمگشته را در زلف خوبان یافتم‌

بعد عمری یافتم‌، امّا[۱] پریشان یافتم‌

خواب دیدم کز نهال عیش می‌چینم ثمر

چون شدم بیدار، لَخت دل به دامان یافتم‌

او در دل ما و ما در آتش‌

ما را غم اوست، نی غم دل‌

(؟)

تا شدم صاحب‌مذاق آن تلخی و دشنام[۲] را

شیرۀ جان یافتم‌، شیرین‌تر از جان یافتم‌

از دل خون‌گشته واقف عمرها کردم سراغ‌

اشک چندی عاقبت بر نوک مژگان یافتم‌

 

 

نسخۀ زنجیر

پیش از این نسخه‌ای از این آهنگ را با عنوان «آتش» منتشر کرده‌ایم و اینک یک اجرای دیگر با کیفیت صدای بهتر از آن و طرزی متفاوت.

کامل. از سلسلۀ «د آهنگونو محفل» که بعد از آهنگ «تجلی کرد حسنت…» خوانده شده است.

این دل گمگشته را در زلف خوبان یافتم‌

بعد عمری یافتم‌، امّا[۳] پریشان یافتم‌

 

تا به زنجیر کنم این دل بی‌غیرت را

به تمنّای تو شاد آید و ناشاد رود

(؟)

بگذار تا به درد تمنّاش خون کنند

دل قابل وفاست مپرس از گناه او

(بیدل)

خواب دیدم کز نهال خویش[۴] می‌چیدم ثمر

چون شدم بیدار، لَخت دل به دامان یافتم‌

بوسه‌ای زان لب گرفتم‌، زخم دل ناسور[۵] کرد

بخت را نازم که مرهم از نمکدان یافتم

ز دست دل ندارم یک نفس آرام‌، می‌دانی‌

چپ افتاده است بر من این دل خودکام‌، می‌دانی‌

(؟)

زبان درد دل آسان نمی‌توان فهمید

به صد رنگ شکستند[۶] شیشۀ ما را

(بیدل)

از دل خون‌گشته واقف عمرها کردم سراغ‌

اشک چشمی[۷] عاقبت بر نوک مژگان یافتم‌

دل بردی و چه‌ها تو نکردی به جان دل‌

یا پس بده دلم که نه‌ای قدردان دل‌

(؟)

[۱] دیوان واقف: لیکن پریشان

[۲] دیوان واقف: تلخی دشنام.

[۳] دیوان واقف: لیکن پریشان

[۴] متن دیوان: عیش

[۵] متن دیوان: را سود

[۶] متن دیوان: شکسته‌اند به صد رنگ

[۷] در دیوان: اشک چندی

آستا برو

«آستا برو» (آهسته برو) یک آهنگ محلی عروسی است و به شکل یک سنت رایج، هنگام ورود عروس و داماد به مجلس خوانده می‌شود. آهنگ یک ترجیع ثابت دارد که عبارت «آستا برو، ماه من آستا برو» است و تعدادی رباعی که بسته به میل و ذوق آوازخوان انتخاب می‌شود. آوازخوان‌های بسیاری این آهنگ را خوانده‌اند، ولی به نظر می‌رسد که معروف‌ترین و بهترین «آستا برو» از آنِ‌ محمدرحیم ساربان باشد.

من فقط یک نسخه از «آستا برو» استاد سرآهنگ دارم که متأسفانه کیفیت صدای آن هم خوب نیست. شاعران رباعی‌ها برایم ناشناس است.

 

ترجیع:

آستا برو، ماه من‌! آستا برو

 

رباعی‌ها:

آهسته برو، ماه من، آهسته برو

ای ماه من، همراه من آهسته برو

ای خرمن گل، به ناز و تمکین بخرام‌

یعنی که به دلخواه من آهسته برو

 

امشب ز خوشی مرغ هوا می‌رقصد

دیوار جدا و در جدا می‌رقصد

آهسته برو، تا نکنی پامالش‌

دل در قدم تو جابه‌جا می‌رقصد

 

آهسته برو که امشب آهسته خوش است‌

تا خسته نگردی ای دهن‌پسته، خوش است‌

آهسته بنه پا به سر دیدۀ من‌

پا نهادن[۱] به دیده، دانسته خوش است‌

 

آهسته برو یک امشب‌، ای سرو روان‌

شاید نبود صبح از این بزم نشان‌

گویند که بی‌شام نباشد سحری‌

داد و دهش چرخ، چنین است و چنان‌

 

[۱] با «پا نهادن» مصراع مشکل وزن دارد. شاید در اصل «پا بنهادن» بوده است.

 

 

 

مکتوب شوق هرگز بی نامه‌بر نباشد، در دو اجرا

غزل از بیدل است و من دو اجرا از آن دارم. یک اجرا که آن را «نسخۀ راگ» نام گذاشته‌ام، با راگ‌خوانی توأم است و آهنگ بدیع و بسیار جالبی است.

 

نسخۀ بی‌خودی

مکتوب شوق هرگز بی نامه‌بر نباشد

ما و ز خویش رفتن‌، قاصد اگر نباشد

ای بی‌خودی‌! بیا که زمانی ز خود رویم‌

جز ما دگر که نامه رساند به یار ما؟  (بیدل)

داشتم تحریر خجلت نامه‌ای‌

تا کنم تکلیف قاصد، آب برد  (بیدل)

ما را به رنگ شبنم تا آشیان خورشید

باید به دیده رفتن‌، گر بال و پر نباشد

آمدن تا سر کوی تو ضرور است مرا

پا اگر ماند ز رفتار، به سر می‌آیم‌

خاشاک را در آتش تا کی خیال پختن‌؟

آنجا که جلوۀ اوست از ما خبر نباشد

هرچند کار فرداست‌، امروز مفت خود گیر

شاید دماغ طاقت وقتی دگر نباشد

آسودگی مجویید از وضع اشک‌، بیدل‌

این جوهر چکیدن آب گهر نباشد

 

نسخۀ راگ

گفتنی است که در این طرز نیز استاد دو آهنگ خوانده است. یکی همین است و دیگری با شعر «امروز بعد عمری دلدار یاد ما کرد» است که از نظر راگ‌خوانی کاملاً‌شبیه این است با شعری دیگر.

مکتوب شوق هرگز بی نامه‌بر نباشد

ما و ز خویش رفتن‌، قاصد اگر نباشد

خاشاک را در آتش تا کی خیال پختن‌؟

آنجا که جلوۀ اوست از ما اثر نباشد

 

دل در خون تپیده‌ای دارم، در شش اجرا

شعر از واقف لاهوری است. من شش اجرا از آن دارم و به بهتر می‌بینم که برای پرهیز از تکرار، یک بار همه بیت‌هایی را که در اجراهای مختلف خوانده شده است اینجا درج کنم. آنگاه برای هر اجرا، فقط بیت‌های شاهد را نقل کنم.

دل در خون تپیده‌ای دارم‌

جان بر لب رسیده‌ای دارم‌

چشمم از چشم یار می‌ترسد

دل مژگان‌گزیده‌ای دارم‌

ناله قد می‌کشد ز سینۀ من‌

سرو قامت‌کشیده‌ای دارم‌

بر نگردم به گفتۀ ناصح‌

من به خوبان عقیده‌ای دارم‌

زان کنم گریه‌های یعقوبی‌

که غم نورِ دیده‌ای دارم‌

 

 

نسخۀ درد دل

این به نظر می‌رسد که بهترین اجرای این آهنگ است. ضبط استدیویی دارد و در یکی از کاست‌های موسیقی استاد سرآهنگ در کابل هم منتشر شده است.

گفتنی است که مصراع دوم بیت «زبان درد دل…» بیدل، در اصل چنین است: «شکسته‌اند به صد رنگ، شیشۀ ما را»

دل در خون تپیده…

چشمم از چشم یار…

ناله قد می‌کشد…

زبان درد دل آسان نمی‌توان فهمید

به صد رنگ شکستند شیشۀ ما را[۱]

برنگردم به گفتۀ ناصح…

زان کنم گریه‌های یعقوبی…

 

نسخۀ میگون

عکس لبان میگون افتاده است در جام

کس تا کنون ندیده است کآتش در آب باشد

دل در خون…

ز بس خورده است در صوت و (؟) نوای من در این گلشن

رفیقان چمن دزدیده‌اند طرز فغان من

چشمم از چشم یار…

ناله قد می‌کشد…

از طرز وعده یافتم ای بی‌وفا تو را

می‌آیی آن زمان که نیایی به کار من

بر نگردم به گفتۀ ناصح…

زان کنم گریه‌های یعقوبی…

ای نور چشم من، سخنی هست، گوش کن

تا ساغرت پُر است، بنوشان و نوش کن

پیران سخن به تجربه گویند، گفتمت

هان ای پسر که پیر شوی، پند گوش کن

از اینجا بلافاصله آهنگ اردوی «آجا دی چوریا» شروع می‌شود.

 

نسخۀ نالیدن بلبل

این آهنگ بعد از «غم عشقت بیابان‌پرورم کرد» خوانده شده و بعد از آن، «به تو حسن نکو نمی‌ماند» (نسخۀ غرور) و سپس «تو را من دوست دارم» خوانده می‌شود.

 نالیدن بلبل ز نوآموزی عشق است

هرگز نشنیدیم ز پروانه صدایی

دل در خون تپیده…

چشمم از چشم…

ناله قد می‌کشد…

برنگردم به گفتۀ ناصح…

بیا جانا منور کن ز رویت مجلس ما را

که در پیشت غزل خوانیم و در پایت سر اندازیم

او در دل ما و ما در آتش

ما را غم اوست، نی غم دل

زان کنم گریه‌های یعقوبی…

 

نسخۀ قصه

هر قصه‌ای که بود در عالم تمام شد

غیر از نزاکتی (…؟) در میانه بود

دل در خون…

چشمم از چشم یار…

برنگردم به گفتۀ ناصح

برآن بودم که از آهن کنم دل

ندانستم که تو آهن‌ربایی

ناله قد می‌کشد…

 

نسخۀ دوگانه

به صورت دوصدایی با همراهی شخصی دیگر خوانده شده است.

دل در خون…

چشمم از چشم…

ناله قد می‌کشد…

برنگردم به گفتۀ ناصح…

 

نسخۀ کروخ

این آهنگ در یک محفل خانگی در شهرک کروخ نزدیک هرات خوانده شده است. چند آهنگ دیگر استاد هم محصول همان محفل است. آهنگ ناقص است و گویا بیش از دو دقیقۀ آن ضبط نشده است یا در دسترس نیست.

دل در خون تپیده…

[۱] دیوان بیدل: شکسته‌اند به صد رنگ، شیشه‌ی ما را.

خیال، با شعرهای فارسی

این قطعه در موسیقی هند و افغانستان اصطلاحاً «خیال» نامیده می‌شود و نوعی از کلاسیک‌خوانی است. کلاسیک‌خوانی به اشکال مختلف مثل «خیال‌خوانی» و «تُهمری‌خوانی» دسته‌بندی می‌شود. کل اثر حدود ۳۱ دقیقه است و در آن بیت‌هایی فارسی به مناسبت عید فطر هم خوانده شده است. قسمت اصلی آهنگ از دقیقۀ ۲۴ شروع می‌شود.

ممکن است و بلکه به احتمال قوی، این سبک آوازخوانی برای خیلی از دوستان جذابیت ندارد، ولی گروهی را نیز که دلبستۀ موسیقی کلاسیک شبه‌قاره و افغانستان هستند، خوش می‌آید.

 

 

شعرها:

بر لب بام بیا، گوشۀ ابرو بنما

روزه‌داران جهان منتظر ماه نو اند

 

در روزه چون خیال لب یار می‌کنم

با نقل و پسته و شکر افطار می‌کنم

 

عید آمد و هر کس پی کار خویش است

می‌نازد اگر غنی و درویش است

من بی تو به حال خود نظرها کردم

دیدم که هنوزم رمضان در پیش است

 

پیراهنی از تار وفا دوخته بودم

چون تاب جفای تو نیاورد کفن شد

 

موی سفید را فلکم رایگان نداد

این رشته را به نقد جوانی خریده‌ام

 

خواهی به دیده قد کش و خواهی به دل نشین

سرو تو مصرعی است که در هر زمین خوش است

 

یاد ایام جوانی جگرم خون می‌کرد

خوب شد پیر شدم کم کم و نسیان آمد

ای تماشاییان هرزه‌نگاه

این آهنگی متفاوت است، با شعری در قالب مثنوی که کمتر در موسیقی سنتی افغانستان رایج بوده است. این شعر، پاره‌ای از مثنوی «عرفان» بیدل است(۱)، در حکایتی مربوط به «ستی» یعنی سوزاندن همسر بعد از مردن شوهر. گویا از زبان آن زن به کسانی که او را برای سوختن آورده‌اند و یا نظاره می‌کنند می‌گوید.

 

 

ای تماشاییان هرزه‌نگاه(۱)

حیف کز جلوه نیستید آگاه

این چراغ فروغ ‌داده به باد

با منش توأمی است از ایجاد

بارها با همین فسرده‌شرر

کرده‌ام درس سوختن از بر

برق شمعش دمی که گشت خموش

منش آوردم از عدم به خروش

ماند بیرونِ در قبیلۀ او

غیر من کس نشد فتیلۀ او

من و او عالمی دگر داریم

کس چه داند به هم چه سر داریم

اینک استاده است در نظرم

می‌نوازد به چشمک شررم

(ناتمام)
۱. در متن دیوان این بیت به صورت «کای تماشاییان…» شروع می‌شود و در واقع ادامۀ بیت قبلی است که می‌گوید: «زان نواهای بیخودی‌پرواز / موبه‌مویش ز شعله داد آواز:»
منبع شعر: کلیات بیدل چاپ کابل، جلد سوم، مثنوی عرفان، ص ۲۸۹ و ۲۹۰

دوش کاین چرخ زمرد پر ز اختر ساختند

این آهنگ، نعتی است برای حضرت پیامبر(ص). شاعر این مسمط را نشناختم و شعر آن را هم بسیار با زحمت پیاده کردم به خاطر کیفیت پایین صدا. یکی دو کلمه هم مبهم ماند که اگر دوستان یاری کنند خوب است. هم‌چنین اگر کسی شاعر این شعر را بشناسد یا متن شعر را بیابد ممنون می‌شوم.

زبانم قابل حمد خدا شد

که با نام محمد آشنا شد

دوش کاین چرخ زمرّد پر ز اختر ساختند

وز شعاع ماه نو ایوان منوّر ساختند

خوب‌رویان خانه بر خورشید انور (؟) ساختند

مطربان معنوی با یکدگر درساختند (؟)

خرگه نیلی شب را قبّۀ زر ساختند

زین غزل جمله دهن‌ها پر ز شکّر ساختند

کای قبای مهتری بر قد و بالای تو راست‌

 

ای ز روی تو شده آتش گلستان بر خلیل‌

صد چو اسماعیل در قربانگه شوقت قتیل‌

با عصای قهر تو شق کرد موسی رود نیل‌

بر سر خوان نوالت عیسی مریم (؟)

سورۀ والشمس بر زیبایی رویت دلیل‌

آیت واللیل بر دلبندی مویت گواست‌

 

بر آستان تو هر کس رسید مطلب یافت‌

روا مدار که من ناامید برگردم‌

 

پادشاها! بر درت عذر گناه آورده‌ام‌

بی‌پناه حکمتم (؟) سویت پناه آورده‌ام‌

اشک سرخ و روی زردی همچو کاه آورده‌ام‌

عاقبت با صد خجالت رو به راه آورده‌ام‌

جان پردرد و زبان عذرخواه آورده‌ام‌

بر امیدی رو به سوی بارگاه آورده‌ام‌

مرهمی نِه بر دل ریشم که دردم بی‌دواست‌

دیدۀ زنده‌دلان اشک‌فشان می‌باشد، در دو اجرا

شعر از صائب است و من دو اجرا از آن دارم. این دو آهنگ را کسانی گوش کنند که حوصله آهنگ‌های آرام، ملایم و طولانی استاد را دارند. این‌ها آهنگ‌هایی پرشور و شاد نیست؛ از آن‌هایی است که باید در خلوت شنید و بارها شنید و آنگاه سخت دلبستۀ آن شد، چنان که در زمان‌هایی، انیس خلوت‌های من بود. در واقع سبک اصلی خوانندگی استاد همین است، آهنگ‌هایی آرام، توأم با شعرهای زیبا و فراز و فرودهایی لذتبخش.

 

نسخۀ ندامت

احتمالاً در برنامه «د آهنگونو محفل» به گردانندگی جناب عبدالوهاب مددی اجرا شده است. در دقیقۀ ۱۶ استاد سرآهنگ آقای مددی را مخاطب قرار می‌دهد و بیتی به عنوان شاهد می‌خواند و صحبتی می‌کند که متن آن را هم درج کرده‌ام.

دیدۀ زنده‌دلان اشک‌فشان می‌باشد

آب از قوّت سرچشمه روان می‌باشد

ز سیل‌کاری اشک ندامتم دریاب‌

که آرزو چقدر بی‌تو آب می‌گردد (بیدل)

در دل پیر، تمنّای جوان بسیار است‌

این بهاری است که در فصل خزان می‌باشد

یاد ایام جوانی جگرم خون می‌کرد

خوب شد پیر شدم کم‌کم و نسیان آمد (ایرج میرزا)

صحبت پیر و جوان راست نیاید هرگز

تیر یک لحظه در آغوش کمان می‌باشد

از جوان حسن سلوک پیر نتوان یافتن‌

گوشۀ چشم کمان از تیر نتوان یافتن‌ (بیدل)

مخند ای نوجوان‌! زنهار بر موی سفید من‌

که این برف پریشان بر سر هر بام می‌بارد

طفل را هر سر انگشت بوَد پستانی‌

روزی بی‌خبران دست و دهان می‌باشد

(سرآهنگ‌: چه خوب یک بیت به یادم آمده آقای مددی‌، که به همین می‌چسپد. مددی‌: بفرمایید استاد. سرآهنگ‌: هرکه روزی ز عمل خویش خورد(۱) / منت از حاتم طایی نبرد. مددی‌: به به‌، بسیار اعلا، بسیار اعلا. سرآهنگ‌: هرکه روزی ز عمل خویش خورد / منت از حاتم طایی نبرد. طفل را ببینید، هر سر انگشت او پستان است‌. قصۀ حضرت موسی‌ (؟) کِلک‌های خود را می‌چوشید. مادرش دید که شیر می‌خورد. هر کلک او را شیر ساخته بود برایش‌.)

مشو از صحبت بی‌برگ‌ونوایان ملول‌(۲)

که شب قدر نهان در رمضان می‌باشد

بیدل به یقین کوش‌، هدایت این است‌

مگذر ز حضور دل‌، نهایت این است‌

تا چند خوری فریب قرب موهوم‌؟

هم‌صحبت ما باش‌، ولایت این است‌ (بیدل)

چو بشنوی سخن اهل دل‌، مگو که خطاست‌

سخن‌شناس نه‌ای جان من‌! سخن اینجاست‌. (حافظ)

(به زور واه واه بگویید. ما و شما خوب‌، مجلس موسیقی است دیگر. خوش‌تان می‌آید؟)

 

۱. در اصل دیوان سعدی: هر که نان از عمل خویش خورَد
۲. در اصل دیوان صائب: غافل

 

نسخۀ انیس

ای اشک‌! دمی انیس ما باش‌

ما هم ز نظرفتادگانیم‌

دیدۀ زنده‌دلان اشک‌فشان می‌باشد

آب از قوّت سرچشمه روان می‌باشد

گریه بر هر درد بی‌درمان دواست

چشم گریان چشمۀ فیض خداست

صحبت پیر و جوان راست نیاید هرگز

تیر یک لحظه در آغوش کمان می‌باشد

در دل پیر، تمنّای جوان بسیار است‌

این بهاری است که در فصل خزان می‌باشد

خضاب، پردۀ پیری نمی‌شود صائب

به مکر و حیله خزان را بهار نتوان کرد

طفل را هر سر انگشت بوَد پستانی

روزی بی‌خبران دست و دهان می‌باشد

هر که روزی ز عمل خویش خورد(۱)

منت از حاتم طایی نبرد (سعدی)

کجا الوان نعمت زین بساط آسان شود پیدا

که آدم از بهشت آید برون تا نان شود پیدا

تمیز لذت دنیا هم آسان نیست‌، ای غافل‌!

چو طفلان خون خوری یک عمر، تا دندان شود پیدا  (بیدل)

مشو از صحبت بی برگ و نوایان ملول(۳)

که شب قدر نهان در رمضان می‌باشد

 

۱. اصل شعر در گلستان سعدی: هر که نان از عمل خویش خورد / منت حاتم طایی نبرد
۲. متن دیوان: غافل

تو می‌رفتی و من شور قیامت ساز می‌کردم

شعر این آهنگ از بیدل است. البته استاد بعضی بیت‌ها را با اختلاف‌هایی نسبت به دیوان بیدل خوانده است که به آن اشاره کرده‌ام. غزل بسیار زیباست و استاد هم بیت‌های عالی آن را انتخاب کرده است، همراه با بیت‌های شاهد مناسب.

 

 

تو می‌رفتی و من شور قیامت ساز می‌کردم‌(۱)

شکست رنگ تا پَر می‌فشاند، آواز می‌کردم‌

ای که خاکم را به باد از جلوۀ خود داده‌ای‌

ساعتی بنشین که از پیشت غبارم بگذرد

زدی‌، بستی‌، شکستی‌، سوختی‌، انداختی‌، رفتی‌

جوابت چیست فردای قیامت دادخواهان را؟ (عارف شیرازی)

عصای مشت خاک من نشد جولان آهویی‌

که همچون سرمه در چشم غزالان ناز می‌کردم‌(۲)

وفا منع تمیز شادی و غم می‌کند، ورنه‌

نواها انتخاب از طالع ناساز می‌کردم‌

یاد آن محمل‌طرازی‌های گرد بیخودی

کز دلم تا کوی جانان کاروان ناله بود (بیدل)

چون خم شدم که پای تو  بوسم پی وداع

رفتی و قامت من مسکین خمیده ماند

ندارم تاب شرکت‌، ورنه من هم زین چمن‌، بیدل‌

نفس‌بردوش مانند سحر پرواز می‌کردم‌

۱. اصل دیوان: ساز قیامت باز می‌کردم
۲. اصل دیوان: در چشم دو عالم ناز می‌کردم

سوخته لاله زار من رفته گل از کنار من، در هفت اجرا

سوخته لاله‌زار از آهنگ‌های معروف استاد سرآهنگ است و اجراهای متعددی از آن وجود دارد، بعضی رادیویی، بعضی کنسرتی و بعضی خانگی.

شعر از بیدل است و در هر اجرا، بیت‌هایی از غزل، گاه همراه با بیت‌های شاهد و گاه بدون آن خوانده شده است. من برای پرهیز از تکرار، ابتدا همه بیت‌هایی را که در اجراهای مختلف این آهنگ استفاده شده است درج می‌کنم و سپس در هر اجرا مشخص می‌کنم که کدام بیت‌ها با چه بیت‌های شاهدی خوانده شده است.

سوخته لاله‌زار من رفته گل از کنار من‌

بی تو نه رنگم و نه بو، ای قدمت بهار من‌!

دوش نسیم مژده‌ای گل به سر امید زد

کز ره دور می‌رسد سرو چمن‌سوار من‌

گر به تبسّمی رسد صبح بهار وعده‌ات‌،

آینه موجِ گل زند تا ابد از غبار من

فرصت دیگرم کجاست تا کنم آرزوی وصل‌؟

راه عدم سپید کرد شش جهت انتظار من

آه‌، سپند حسرتم گرمی مجمری ندید

سوختنم همان به‌جاست‌، ناله نکرد کار من

کاش به وامی از عرق حق‌ّ وفا ادا شود

نم نگذاشت در جبین گریۀ شرمسار من

ظاهر و باطن دگر نیست به ساز این بساط(۱)

تا من و تو اثر نواست نغمۀ توست تار من

نی به سپهرم التجاست‌، نی مه و مهرم آشناست‌(۲)

بیدل بی‌کس تو ام‌، غیر تو کیست یار من‌؟

۱. اصل دیوان: نشاط. ولی «بساط» درست به نظر می‌رسد و در نسخۀ خطی دیوان بیدل معروف به نسخه رامپور هم «بساط» آمده است.
۱. اصل دیوان: گر به سپهرم التجاست، ور مه و مهرم آشناست

 

نسخۀ تنباکو

در کنسرت گویته انستیتوت اجرا شده است و اجرای معروف این آهنگ است. پیش از شروع آهنگ، کسی از اطرافیان، سیگاری به استاد تعارف می‌کند و او به همین واسطه، آهنگ را با بیت «به تنباکو…» شروع می‌کند. هم‌چنین او آهنگ را با دو بیت در ستایش بیدل ختم می‌کند که در آن‌ها، از خودش هم نامی رفته است. من نمی‌دانم که این دو بیت، از خود اوست یا از کسی دیگر. اگر کسی در این مورد اطلاعی دارد، در اختیار من بگذارد.

 به تنباکو مرا الفت از آن است‌

  که دودش حلقۀ زلف بتان است‌

سوخته لاله‌زار من…

    صد بار به لاله‌زار رفتم‌

    دل‌سوخته‌ای چو خود ندیدم‌

آه‌! سپند حسرتم…

    گریه گر شد بی‌اثر، از نالۀ ما کن حذر

    آب ما خون گشت‌، امّا آتش ما آتش است‌ (بیدل)

نی به سپهرم التجاست‌…

    عقل قاصر چه توان رفعت او دریابد؟

    آسمان هم نرسیده‌است به پای بیدل‌

    بی‌تکلّف همه مدهوش شود در محفل‌

    چون سرآهنگ شود نغمه‌سرای بیدل‌

 

نسخۀ سَرِگَم

مشخصۀ این آهنگ این است که با یک سَرِگم کردن کوتاه شروع می‌شود.

سوخته لاله‌زار من…

دوش‌، نسیم مژده‌ای…

آه‌! سپند حسرتم…

فرصت دیگرم کجاست…

نی به سپهرم التجاست‌…

 

نسخۀ فرصت‌

سوخته لاله‌زار من…

دوش‌، نسیم مژده‌ای…

فرصت دیگرم کجاست…

آه‌! سپند حسرتم…

کاش به وامی از عرق…

نی به سپهرم التجاست…

 

نسخۀ بساط

سوخته لاله‌زار من…

دوش‌، نسیم مژده‌ای…

گر به تبسّمی رسد…

فرصت دیگرم کجاست…

آه‌! سپند حسرتم…

کاش به وامی از عرق…

ظاهر و باطنی دگر…

نی به سپهرم التجاست…

 

نسخۀ تبسم‌

سوخته لاله‌زار من…

دوش‌، نسیم مژده‌ای…

گر به تبسّمی رسد…

فرصت دیگرم کجاست…

آه‌! سپند حسرتم…

به نظر می‌رسد که آهنگ ناقص است. یا شاید در ادامۀ آن، آهنگی دیگر خوانده شده است.

 

نسخۀ شهر

اجرای خانگی

نی به شهرم دل گشاید، نی به صحرا  در غمت

بی تو بر من شهر زندان است و صحرا آتش است

سوخته لاله‌زار من…

ای بی‌خبر از عشق مجوی(۱) ساز سلامت

جز سوختن آتش چه هنر داشته باشد؟ (بیدل)

نسوزم تا نسوزم دیگری را

به آتش چوب تر تنها نسوزد

تو را به باغ ندیدیم و داغ‌ داغ شدیم

چو یاد روی تو کردیم باغ باغ شدیم

شبلی‌، آن پیر طریقت‌ارشاد

بود روزی ز قضا در بغداد

با مریدان به سخن هم‌دستان‌

برد شوقش سوی بیمارستان‌

دید افتاده جوانی چون ماه‌

با تنی لاغر و رخسار چو کاه‌

قامتش تازه نهالی موزون‌

لیک خم گشته چو بید مجنون‌

عشق در خرمنش افکنده شرار

برده از جان و دلش صبر و قرار

ناله‌ای در جگرش همهمه‌ای‌

داشت با خویش عجب زمزمه‌ای‌

آب حسرت ز مژه می‌افشاند

هر دم این بیت مکرر می‌خواند: سوخته لاله‌زار من…

آه، سپند حسرتم…

ای جنون داغ شو از کسوت(۲) عریانی من

دامنش داده‌ام از دست و گریبانم(۳) نیست (بیدل)

اتفاق بلبل و گل بارها خواهد شدن

بعد از این ما و تو و سیر گلستان، یا نصیب

نی به سپهرم التجاست…

حباب پوچ، از آب گهر امیدها دارد

خداوندا به حق دل ببخشا بیدل ما را (بیدل)

۱. متن دیوان: مجو
۲. متن دیوان: کلفت
۳. متن دیوان: گریبان هم

 

نسخۀ نشاط

اجرای خانگی

سوخته لاله‌زار من…

نشاط این بهارم بی گل رویت چه کار آید؟

تو گر آیی بهشت آید، طرب آید، بهار آید

از هجوم اشک ما، بیدل، مپرس

یار می‌آید، چراغان کرده‌ایم

تو اگر شاخ گلی و چمنِ یاسمن است

در گلستان جهان هر دو ندارید نظیر

شب وصل تو گم کنم خود را

نو به دولت رسیده را مانم

زندگی رفت مگر(۱) پاس وفا را نازم‌

کز قد خم به سرم سایۀ آن ابرو ماند

آه، سپند حسرتم…

چه حاجت است محفل(۱) را به برق یا مهتاب

به محفلی که تویی، آفتاب می‌سوزد

۱. متن دیوان: ولی
۲. کلمه در وزن نمی‌گنجد و قطعاً نادرست است. ولی صورت درست آن را نمی‌دانم.