Tag: محمدحسین سرآهنگ

دل در خون تپیده‌ای دارم، در شش اجرا

شعر از واقف لاهوری است. من شش اجرا از آن دارم و به بهتر می‌بینم که برای پرهیز از تکرار، یک بار همه بیت‌هایی را که در اجراهای مختلف خوانده شده است اینجا درج کنم. آنگاه برای هر اجرا، فقط بیت‌های شاهد را نقل کنم.

دل در خون تپیده‌ای دارم‌

جان بر لب رسیده‌ای دارم‌

چشمم از چشم یار می‌ترسد

دل مژگان‌گزیده‌ای دارم‌

ناله قد می‌کشد ز سینۀ من‌

سرو قامت‌کشیده‌ای دارم‌

بر نگردم به گفتۀ ناصح‌

من به خوبان عقیده‌ای دارم‌

زان کنم گریه‌های یعقوبی‌

که غم نورِ دیده‌ای دارم‌

 

 

نسخۀ درد دل

این به نظر می‌رسد که بهترین اجرای این آهنگ است. ضبط استدیویی دارد و در یکی از کاست‌های موسیقی استاد سرآهنگ در کابل هم منتشر شده است.

گفتنی است که مصراع دوم بیت «زبان درد دل…» بیدل، در اصل چنین است: «شکسته‌اند به صد رنگ، شیشۀ ما را»

دل در خون تپیده…

چشمم از چشم یار…

ناله قد می‌کشد…

زبان درد دل آسان نمی‌توان فهمید

به صد رنگ شکستند شیشۀ ما را[۱]

برنگردم به گفتۀ ناصح…

زان کنم گریه‌های یعقوبی…

 

نسخۀ میگون

عکس لبان میگون افتاده است در جام

کس تا کنون ندیده است کآتش در آب باشد

دل در خون…

ز بس خورده است در صوت و (؟) نوای من در این گلشن

رفیقان چمن دزدیده‌اند طرز فغان من

چشمم از چشم یار…

ناله قد می‌کشد…

از طرز وعده یافتم ای بی‌وفا تو را

می‌آیی آن زمان که نیایی به کار من

بر نگردم به گفتۀ ناصح…

زان کنم گریه‌های یعقوبی…

ای نور چشم من، سخنی هست، گوش کن

تا ساغرت پُر است، بنوشان و نوش کن

پیران سخن به تجربه گویند، گفتمت

هان ای پسر که پیر شوی، پند گوش کن

از اینجا بلافاصله آهنگ اردوی «آجا دی چوریا» شروع می‌شود.

 

نسخۀ نالیدن بلبل

این آهنگ بعد از «غم عشقت بیابان‌پرورم کرد» خوانده شده و بعد از آن، «به تو حسن نکو نمی‌ماند» (نسخۀ غرور) و سپس «تو را من دوست دارم» خوانده می‌شود.

 نالیدن بلبل ز نوآموزی عشق است

هرگز نشنیدیم ز پروانه صدایی

دل در خون تپیده…

چشمم از چشم…

ناله قد می‌کشد…

برنگردم به گفتۀ ناصح…

بیا جانا منور کن ز رویت مجلس ما را

که در پیشت غزل خوانیم و در پایت سر اندازیم

او در دل ما و ما در آتش

ما را غم اوست، نی غم دل

زان کنم گریه‌های یعقوبی…

 

نسخۀ قصه

هر قصه‌ای که بود در عالم تمام شد

غیر از نزاکتی (…؟) در میانه بود

دل در خون…

چشمم از چشم یار…

برنگردم به گفتۀ ناصح

برآن بودم که از آهن کنم دل

ندانستم که تو آهن‌ربایی

ناله قد می‌کشد…

 

نسخۀ دوگانه

به صورت دوصدایی با همراهی شخصی دیگر خوانده شده است.

دل در خون…

چشمم از چشم…

ناله قد می‌کشد…

برنگردم به گفتۀ ناصح…

 

نسخۀ کروخ

این آهنگ در یک محفل خانگی در شهرک کروخ نزدیک هرات خوانده شده است. چند آهنگ دیگر استاد هم محصول همان محفل است. آهنگ ناقص است و گویا بیش از دو دقیقۀ آن ضبط نشده است یا در دسترس نیست.

دل در خون تپیده…

[۱] دیوان بیدل: شکسته‌اند به صد رنگ، شیشه‌ی ما را.

خیال، با شعرهای فارسی

این قطعه در موسیقی هند و افغانستان اصطلاحاً «خیال» نامیده می‌شود و نوعی از کلاسیک‌خوانی است. کلاسیک‌خوانی به اشکال مختلف مثل «خیال‌خوانی» و «تُهمری‌خوانی» دسته‌بندی می‌شود. کل اثر حدود ۳۱ دقیقه است و در آن بیت‌هایی فارسی به مناسبت عید فطر هم خوانده شده است. قسمت اصلی آهنگ از دقیقۀ ۲۴ شروع می‌شود.

ممکن است و بلکه به احتمال قوی، این سبک آوازخوانی برای خیلی از دوستان جذابیت ندارد، ولی گروهی را نیز که دلبستۀ موسیقی کلاسیک شبه‌قاره و افغانستان هستند، خوش می‌آید.

 

 

شعرها:

بر لب بام بیا، گوشۀ ابرو بنما

روزه‌داران جهان منتظر ماه نو اند

 

در روزه چون خیال لب یار می‌کنم

با نقل و پسته و شکر افطار می‌کنم

 

عید آمد و هر کس پی کار خویش است

می‌نازد اگر غنی و درویش است

من بی تو به حال خود نظرها کردم

دیدم که هنوزم رمضان در پیش است

 

پیراهنی از تار وفا دوخته بودم

چون تاب جفای تو نیاورد کفن شد

 

موی سفید را فلکم رایگان نداد

این رشته را به نقد جوانی خریده‌ام

 

خواهی به دیده قد کش و خواهی به دل نشین

سرو تو مصرعی است که در هر زمین خوش است

 

یاد ایام جوانی جگرم خون می‌کرد

خوب شد پیر شدم کم کم و نسیان آمد

ای تماشاییان هرزه‌نگاه

این آهنگی متفاوت است، با شعری در قالب مثنوی که کمتر در موسیقی سنتی افغانستان رایج بوده است. این شعر، پاره‌ای از مثنوی «عرفان» بیدل است(۱)، در حکایتی مربوط به «ستی» یعنی سوزاندن همسر بعد از مردن شوهر. گویا از زبان آن زن به کسانی که او را برای سوختن آورده‌اند و یا نظاره می‌کنند می‌گوید.

 

 

ای تماشاییان هرزه‌نگاه(۱)

حیف کز جلوه نیستید آگاه

این چراغ فروغ ‌داده به باد

با منش توأمی است از ایجاد

بارها با همین فسرده‌شرر

کرده‌ام درس سوختن از بر

برق شمعش دمی که گشت خموش

منش آوردم از عدم به خروش

ماند بیرونِ در قبیلۀ او

غیر من کس نشد فتیلۀ او

من و او عالمی دگر داریم

کس چه داند به هم چه سر داریم

اینک استاده است در نظرم

می‌نوازد به چشمک شررم

(ناتمام)
۱. در متن دیوان این بیت به صورت «کای تماشاییان…» شروع می‌شود و در واقع ادامۀ بیت قبلی است که می‌گوید: «زان نواهای بیخودی‌پرواز / موبه‌مویش ز شعله داد آواز:»
منبع شعر: کلیات بیدل چاپ کابل، جلد سوم، مثنوی عرفان، ص ۲۸۹ و ۲۹۰

دوش کاین چرخ زمرد پر ز اختر ساختند

این آهنگ، نعتی است برای حضرت پیامبر(ص). شاعر این مسمط را نشناختم و شعر آن را هم بسیار با زحمت پیاده کردم به خاطر کیفیت پایین صدا. یکی دو کلمه هم مبهم ماند که اگر دوستان یاری کنند خوب است. هم‌چنین اگر کسی شاعر این شعر را بشناسد یا متن شعر را بیابد ممنون می‌شوم.

زبانم قابل حمد خدا شد

که با نام محمد آشنا شد

دوش کاین چرخ زمرّد پر ز اختر ساختند

وز شعاع ماه نو ایوان منوّر ساختند

خوب‌رویان خانه بر خورشید انور (؟) ساختند

مطربان معنوی با یکدگر درساختند (؟)

خرگه نیلی شب را قبّۀ زر ساختند

زین غزل جمله دهن‌ها پر ز شکّر ساختند

کای قبای مهتری بر قد و بالای تو راست‌

 

ای ز روی تو شده آتش گلستان بر خلیل‌

صد چو اسماعیل در قربانگه شوقت قتیل‌

با عصای قهر تو شق کرد موسی رود نیل‌

بر سر خوان نوالت عیسی مریم (؟)

سورۀ والشمس بر زیبایی رویت دلیل‌

آیت واللیل بر دلبندی مویت گواست‌

 

بر آستان تو هر کس رسید مطلب یافت‌

روا مدار که من ناامید برگردم‌

 

پادشاها! بر درت عذر گناه آورده‌ام‌

بی‌پناه حکمتم (؟) سویت پناه آورده‌ام‌

اشک سرخ و روی زردی همچو کاه آورده‌ام‌

عاقبت با صد خجالت رو به راه آورده‌ام‌

جان پردرد و زبان عذرخواه آورده‌ام‌

بر امیدی رو به سوی بارگاه آورده‌ام‌

مرهمی نِه بر دل ریشم که دردم بی‌دواست‌

دیدۀ زنده‌دلان اشک‌فشان می‌باشد، در دو اجرا

شعر از صائب است و من دو اجرا از آن دارم. این دو آهنگ را کسانی گوش کنند که حوصله آهنگ‌های آرام، ملایم و طولانی استاد را دارند. این‌ها آهنگ‌هایی پرشور و شاد نیست؛ از آن‌هایی است که باید در خلوت شنید و بارها شنید و آنگاه سخت دلبستۀ آن شد، چنان که در زمان‌هایی، انیس خلوت‌های من بود. در واقع سبک اصلی خوانندگی استاد همین است، آهنگ‌هایی آرام، توأم با شعرهای زیبا و فراز و فرودهایی لذتبخش.

 

نسخۀ ندامت

احتمالاً در برنامه «د آهنگونو محفل» به گردانندگی جناب عبدالوهاب مددی اجرا شده است. در دقیقۀ ۱۶ استاد سرآهنگ آقای مددی را مخاطب قرار می‌دهد و بیتی به عنوان شاهد می‌خواند و صحبتی می‌کند که متن آن را هم درج کرده‌ام.

دیدۀ زنده‌دلان اشک‌فشان می‌باشد

آب از قوّت سرچشمه روان می‌باشد

ز سیل‌کاری اشک ندامتم دریاب‌

که آرزو چقدر بی‌تو آب می‌گردد (بیدل)

در دل پیر، تمنّای جوان بسیار است‌

این بهاری است که در فصل خزان می‌باشد

یاد ایام جوانی جگرم خون می‌کرد

خوب شد پیر شدم کم‌کم و نسیان آمد (ایرج میرزا)

صحبت پیر و جوان راست نیاید هرگز

تیر یک لحظه در آغوش کمان می‌باشد

از جوان حسن سلوک پیر نتوان یافتن‌

گوشۀ چشم کمان از تیر نتوان یافتن‌ (بیدل)

مخند ای نوجوان‌! زنهار بر موی سفید من‌

که این برف پریشان بر سر هر بام می‌بارد

طفل را هر سر انگشت بوَد پستانی‌

روزی بی‌خبران دست و دهان می‌باشد

(سرآهنگ‌: چه خوب یک بیت به یادم آمده آقای مددی‌، که به همین می‌چسپد. مددی‌: بفرمایید استاد. سرآهنگ‌: هرکه روزی ز عمل خویش خورد(۱) / منت از حاتم طایی نبرد. مددی‌: به به‌، بسیار اعلا، بسیار اعلا. سرآهنگ‌: هرکه روزی ز عمل خویش خورد / منت از حاتم طایی نبرد. طفل را ببینید، هر سر انگشت او پستان است‌. قصۀ حضرت موسی‌ (؟) کِلک‌های خود را می‌چوشید. مادرش دید که شیر می‌خورد. هر کلک او را شیر ساخته بود برایش‌.)

مشو از صحبت بی‌برگ‌ونوایان ملول‌(۲)

که شب قدر نهان در رمضان می‌باشد

بیدل به یقین کوش‌، هدایت این است‌

مگذر ز حضور دل‌، نهایت این است‌

تا چند خوری فریب قرب موهوم‌؟

هم‌صحبت ما باش‌، ولایت این است‌ (بیدل)

چو بشنوی سخن اهل دل‌، مگو که خطاست‌

سخن‌شناس نه‌ای جان من‌! سخن اینجاست‌. (حافظ)

(به زور واه واه بگویید. ما و شما خوب‌، مجلس موسیقی است دیگر. خوش‌تان می‌آید؟)

 

۱. در اصل دیوان سعدی: هر که نان از عمل خویش خورَد
۲. در اصل دیوان صائب: غافل

 

نسخۀ انیس

ای اشک‌! دمی انیس ما باش‌

ما هم ز نظرفتادگانیم‌

دیدۀ زنده‌دلان اشک‌فشان می‌باشد

آب از قوّت سرچشمه روان می‌باشد

گریه بر هر درد بی‌درمان دواست

چشم گریان چشمۀ فیض خداست

صحبت پیر و جوان راست نیاید هرگز

تیر یک لحظه در آغوش کمان می‌باشد

در دل پیر، تمنّای جوان بسیار است‌

این بهاری است که در فصل خزان می‌باشد

خضاب، پردۀ پیری نمی‌شود صائب

به مکر و حیله خزان را بهار نتوان کرد

طفل را هر سر انگشت بوَد پستانی

روزی بی‌خبران دست و دهان می‌باشد

هر که روزی ز عمل خویش خورد(۱)

منت از حاتم طایی نبرد (سعدی)

کجا الوان نعمت زین بساط آسان شود پیدا

که آدم از بهشت آید برون تا نان شود پیدا

تمیز لذت دنیا هم آسان نیست‌، ای غافل‌!

چو طفلان خون خوری یک عمر، تا دندان شود پیدا  (بیدل)

مشو از صحبت بی برگ و نوایان ملول(۳)

که شب قدر نهان در رمضان می‌باشد

 

۱. اصل شعر در گلستان سعدی: هر که نان از عمل خویش خورد / منت حاتم طایی نبرد
۲. متن دیوان: غافل

تو می‌رفتی و من شور قیامت ساز می‌کردم

شعر این آهنگ از بیدل است. البته استاد بعضی بیت‌ها را با اختلاف‌هایی نسبت به دیوان بیدل خوانده است که به آن اشاره کرده‌ام. غزل بسیار زیباست و استاد هم بیت‌های عالی آن را انتخاب کرده است، همراه با بیت‌های شاهد مناسب.

 

 

تو می‌رفتی و من شور قیامت ساز می‌کردم‌(۱)

شکست رنگ تا پَر می‌فشاند، آواز می‌کردم‌

ای که خاکم را به باد از جلوۀ خود داده‌ای‌

ساعتی بنشین که از پیشت غبارم بگذرد

زدی‌، بستی‌، شکستی‌، سوختی‌، انداختی‌، رفتی‌

جوابت چیست فردای قیامت دادخواهان را؟ (عارف شیرازی)

عصای مشت خاک من نشد جولان آهویی‌

که همچون سرمه در چشم غزالان ناز می‌کردم‌(۲)

وفا منع تمیز شادی و غم می‌کند، ورنه‌

نواها انتخاب از طالع ناساز می‌کردم‌

یاد آن محمل‌طرازی‌های گرد بیخودی

کز دلم تا کوی جانان کاروان ناله بود (بیدل)

چون خم شدم که پای تو  بوسم پی وداع

رفتی و قامت من مسکین خمیده ماند

ندارم تاب شرکت‌، ورنه من هم زین چمن‌، بیدل‌

نفس‌بردوش مانند سحر پرواز می‌کردم‌

۱. اصل دیوان: ساز قیامت باز می‌کردم
۲. اصل دیوان: در چشم دو عالم ناز می‌کردم

سوخته لاله زار من رفته گل از کنار من، در هفت اجرا

سوخته لاله‌زار از آهنگ‌های معروف استاد سرآهنگ است و اجراهای متعددی از آن وجود دارد، بعضی رادیویی، بعضی کنسرتی و بعضی خانگی.

شعر از بیدل است و در هر اجرا، بیت‌هایی از غزل، گاه همراه با بیت‌های شاهد و گاه بدون آن خوانده شده است. من برای پرهیز از تکرار، ابتدا همه بیت‌هایی را که در اجراهای مختلف این آهنگ استفاده شده است درج می‌کنم و سپس در هر اجرا مشخص می‌کنم که کدام بیت‌ها با چه بیت‌های شاهدی خوانده شده است.

سوخته لاله‌زار من رفته گل از کنار من‌

بی تو نه رنگم و نه بو، ای قدمت بهار من‌!

دوش نسیم مژده‌ای گل به سر امید زد

کز ره دور می‌رسد سرو چمن‌سوار من‌

گر به تبسّمی رسد صبح بهار وعده‌ات‌،

آینه موجِ گل زند تا ابد از غبار من

فرصت دیگرم کجاست تا کنم آرزوی وصل‌؟

راه عدم سپید کرد شش جهت انتظار من

آه‌، سپند حسرتم گرمی مجمری ندید

سوختنم همان به‌جاست‌، ناله نکرد کار من

کاش به وامی از عرق حق‌ّ وفا ادا شود

نم نگذاشت در جبین گریۀ شرمسار من

ظاهر و باطن دگر نیست به ساز این بساط(۱)

تا من و تو اثر نواست نغمۀ توست تار من

نی به سپهرم التجاست‌، نی مه و مهرم آشناست‌(۲)

بیدل بی‌کس تو ام‌، غیر تو کیست یار من‌؟

۱. اصل دیوان: نشاط. ولی «بساط» درست به نظر می‌رسد و در نسخۀ خطی دیوان بیدل معروف به نسخه رامپور هم «بساط» آمده است.
۱. اصل دیوان: گر به سپهرم التجاست، ور مه و مهرم آشناست

 

نسخۀ تنباکو

در کنسرت گویته انستیتوت اجرا شده است و اجرای معروف این آهنگ است. پیش از شروع آهنگ، کسی از اطرافیان، سیگاری به استاد تعارف می‌کند و او به همین واسطه، آهنگ را با بیت «به تنباکو…» شروع می‌کند. هم‌چنین او آهنگ را با دو بیت در ستایش بیدل ختم می‌کند که در آن‌ها، از خودش هم نامی رفته است. من نمی‌دانم که این دو بیت، از خود اوست یا از کسی دیگر. اگر کسی در این مورد اطلاعی دارد، در اختیار من بگذارد.

 به تنباکو مرا الفت از آن است‌

  که دودش حلقۀ زلف بتان است‌

سوخته لاله‌زار من…

    صد بار به لاله‌زار رفتم‌

    دل‌سوخته‌ای چو خود ندیدم‌

آه‌! سپند حسرتم…

    گریه گر شد بی‌اثر، از نالۀ ما کن حذر

    آب ما خون گشت‌، امّا آتش ما آتش است‌ (بیدل)

نی به سپهرم التجاست‌…

    عقل قاصر چه توان رفعت او دریابد؟

    آسمان هم نرسیده‌است به پای بیدل‌

    بی‌تکلّف همه مدهوش شود در محفل‌

    چون سرآهنگ شود نغمه‌سرای بیدل‌

 

نسخۀ سَرِگَم

مشخصۀ این آهنگ این است که با یک سَرِگم کردن کوتاه شروع می‌شود.

سوخته لاله‌زار من…

دوش‌، نسیم مژده‌ای…

آه‌! سپند حسرتم…

فرصت دیگرم کجاست…

نی به سپهرم التجاست‌…

 

نسخۀ فرصت‌

سوخته لاله‌زار من…

دوش‌، نسیم مژده‌ای…

فرصت دیگرم کجاست…

آه‌! سپند حسرتم…

کاش به وامی از عرق…

نی به سپهرم التجاست…

 

نسخۀ بساط

سوخته لاله‌زار من…

دوش‌، نسیم مژده‌ای…

گر به تبسّمی رسد…

فرصت دیگرم کجاست…

آه‌! سپند حسرتم…

کاش به وامی از عرق…

ظاهر و باطنی دگر…

نی به سپهرم التجاست…

 

نسخۀ تبسم‌

سوخته لاله‌زار من…

دوش‌، نسیم مژده‌ای…

گر به تبسّمی رسد…

فرصت دیگرم کجاست…

آه‌! سپند حسرتم…

به نظر می‌رسد که آهنگ ناقص است. یا شاید در ادامۀ آن، آهنگی دیگر خوانده شده است.

 

نسخۀ شهر

اجرای خانگی

نی به شهرم دل گشاید، نی به صحرا  در غمت

بی تو بر من شهر زندان است و صحرا آتش است

سوخته لاله‌زار من…

ای بی‌خبر از عشق مجوی(۱) ساز سلامت

جز سوختن آتش چه هنر داشته باشد؟ (بیدل)

نسوزم تا نسوزم دیگری را

به آتش چوب تر تنها نسوزد

تو را به باغ ندیدیم و داغ‌ داغ شدیم

چو یاد روی تو کردیم باغ باغ شدیم

شبلی‌، آن پیر طریقت‌ارشاد

بود روزی ز قضا در بغداد

با مریدان به سخن هم‌دستان‌

برد شوقش سوی بیمارستان‌

دید افتاده جوانی چون ماه‌

با تنی لاغر و رخسار چو کاه‌

قامتش تازه نهالی موزون‌

لیک خم گشته چو بید مجنون‌

عشق در خرمنش افکنده شرار

برده از جان و دلش صبر و قرار

ناله‌ای در جگرش همهمه‌ای‌

داشت با خویش عجب زمزمه‌ای‌

آب حسرت ز مژه می‌افشاند

هر دم این بیت مکرر می‌خواند: سوخته لاله‌زار من…

آه، سپند حسرتم…

ای جنون داغ شو از کسوت(۲) عریانی من

دامنش داده‌ام از دست و گریبانم(۳) نیست (بیدل)

اتفاق بلبل و گل بارها خواهد شدن

بعد از این ما و تو و سیر گلستان، یا نصیب

نی به سپهرم التجاست…

حباب پوچ، از آب گهر امیدها دارد

خداوندا به حق دل ببخشا بیدل ما را (بیدل)

۱. متن دیوان: مجو
۲. متن دیوان: کلفت
۳. متن دیوان: گریبان هم

 

نسخۀ نشاط

اجرای خانگی

سوخته لاله‌زار من…

نشاط این بهارم بی گل رویت چه کار آید؟

تو گر آیی بهشت آید، طرب آید، بهار آید

از هجوم اشک ما، بیدل، مپرس

یار می‌آید، چراغان کرده‌ایم

تو اگر شاخ گلی و چمنِ یاسمن است

در گلستان جهان هر دو ندارید نظیر

شب وصل تو گم کنم خود را

نو به دولت رسیده را مانم

زندگی رفت مگر(۱) پاس وفا را نازم‌

کز قد خم به سرم سایۀ آن ابرو ماند

آه، سپند حسرتم…

چه حاجت است محفل(۱) را به برق یا مهتاب

به محفلی که تویی، آفتاب می‌سوزد

۱. متن دیوان: ولی
۲. کلمه در وزن نمی‌گنجد و قطعاً نادرست است. ولی صورت درست آن را نمی‌دانم.

خاک ره تو همره باد صبا رسید

شعر از واقف لاهوری است که می‌دانیم استاد سرآهنگ علاقه‌ای خاص به او داشته و پس از بیدل، بیشترین آهنگ‌هایش بر روی شعرهای واقف اجرا شده است. این از آهنگ‌های بسیار خوب استاد است. همه چیز آن کامل است، هم شعر، هم کیفیت اجرا و موسیقی، به ویژه طبله و هارمونیه که خیلی خوب جلوه دارند. راگ‌خوانی ابتدای آهنگ و نیز دقیقۀ ۸:۲۳ به بعد هم که لطف خود را دارد.

 

خاکِ رهِ تو همره باد صبا رسید

چشم مرا ز غیب عجب توتیا رسید

گهی بر سر، گهی در دل‌، گهی در دیده جا دارد

غبار راه جولان تو با من کارها دارد (بیدل)

شکر تو ای بهار چمن‌! چون ادا کنم‌؟(۱)

گل از تو رنگ یافت‌، به بلبل صدا(۲) رسید

دشنامی از لبش نشنیدیم ای دریغ‌

از(۳) ما هزار بار به گوشش دعا رسید

دشنامی از آن لعل شنیدم که مپرسید

می‌خواست به سنگم زند، آخر به گهر زد (بیدل)

لطف نهان یار بنازم که تیر او

دل را جدا رسید،(۴) جگر را جدا رسید

از فیض فقر، این همه شیرین‌سخن شدم‌

واقف‌! مرا شکر ز نی بوریا رسید

مطرب‌! نفست زمزمۀ لعلِ که دارد؟

کز نالۀ نی، می‌زند امروز شکر موج‌ (بیدل)

واقف‌! ز مشق شعر سیه گشت نامه‌ام

دارم ز اهل بیت امید شفاعتی‌ (واقف)

(دیوان واقف لاهوری، چاپ سنگی بمبئی، صفحه‌ی ۱۰۴.)

 

۱. اصل دیوان: ادا کند.
۲. اصل دیوان: نوا
۳. اصل دیوان: واز.
۴. اصل دیوان: رسید و.

دوش در حلقۀ ما قصۀ گیسوی تو بود

من چهار آهنگ از استاد سرآهنگ با شعرهای حافظ دارم. بهترین آن‌ها به نظر من همین است. آهنگی است آرام و سنگین با شعر زیبا و بیت‌های شاهد مرتبط با شعر اصلی. یک نمونۀ کامل از سبک غزل‌خوانی استاد سرآهنگ.

دوش در حلقۀ ما قصّۀ گیسوی تو بود

تا دل شب سخن از سلسلۀ موی تو بود

یک سر رشته به دست من و یک سر با دوست‌

سال‌ها بر سر این موی کشاکش داریم‌

دو دست من به سر زلف یار دربند است‌

بریز باده به حلقم که دست من بند است‌

با رشتۀ زلف تو ام امشب سرِ راز است‌

افسوس که شب کوته و این قصّه دراز است (هدایت طبرستانی)

عالم از شور و شر عشق خبر هیچ نداشت‌

فتنه‌انگیز جهان غمزۀ جادوی تو بود

خواندی به مهر سویت و راندی به کین مرا

بردی به آسمان و زدی بر زمین مرا

ندارم اختیار گریه امشب‌

به در می‌گویم‌، ای دیوار! بشنو (سلیم تهرانی)

جز سوختن به یادت مشقی دگر ندارم، در پنج اجرا

شعر این آهنگ فراق‌نامه‌ای است از بیدل و سخت سوزناک و عاطفی. استاد هم سنگ تمام گذاشته و در خلال بیت‌های اصلی غزل، بیت‌های شاهد زیبایی مناسب مقام خوانده است که در آنها نیز صحبت از سوختن از فراق است. در واقع این یک آهنگ کامل استاد است، با سبک خودش و هنرنمایی‌های خودش.

نکتۀ گفتنی در مورد بیت آخر غزل این است که در دیوان غزلیات بیدل چاپ کابل، «پروای طاقتم» ثبت شده است. ولی استاد سرآهنگ آن را «پروای طاعتم» می‌خواند و این درست است، چون این «طاعت» است که با «معبد» و «سبحه» ارتباط دارد. می‌گوید طاعت من، همین تپیدن دل است که به سبحه گرداندن تشبیه شده است.

 برای دانلود هر آهنگ بر روی نام آن کلیک کنید

نسخۀ سرشک

اجرای باکیفیت این آهنگ، همین است  در برنامۀ «د آهنگونو محفل» خوانده شده است. صحبت‌های مقدماتی این آهنگ نیز وجود دارد. در آنجا گفته می‌شود که آهنگ به سفارش یکی از شنوندگان برنامه خوانده می‌شود.

سرشکم‌، دود آهم‌، شعله‌ام‌، داغ دلم‌، بیدل‌

چو شمع از حاصل هستی سراپایم همین دارد

جز سوختن به یادت مشقی دگر ندارم‌

در پرتو چراغی پروانه می‌نگارم‌

به خوابی دوش می‌دیدم که با من می‌کنی گرمی‌

شدم بیدار، دیدم آتشی در خانه افتاده است‌

پروانه به یک سوختن آزاد شد از شمع‌

بیچاره دل ماست که در سوز و گداز است‌

به محشر، چون سر خجلت برآرم از کفن‌، گویم‌

که یارب‌! داغ هجران دیده‌ام‌، دیگر مسوزانم‌

با سرخ‌جامه‌ای نظر از دور دوختم‌

پنداشتم تویی‌، تو نبودی و سوختم‌

روز نشاط شب کرد، آخر فراق یارم‌

خود را اگر نسوزم‌، شمعی دگر ندارم‌

من به حسرت دورگرد و مدعی مغرور وصل‌

ای محبت‌! خاک بر سر باد تأثیر تو را

بیدل‌! به معبد عشق پروای طاعتم نیست‌

چندان که می‌تپد دل‌، من سبحه می‌شمارم‌

 

نسخۀ نیرنگ

نمی‌دانم چه نیرنگ است برق دیرستان الفت را(۱)

که من می‌سوزم و بوی تو می‌آید ز داغ من‌  (بیدل)

جز سوختن به یادت مشقی دگر ندارم‌

در پرتو چراغی پروانه می‌نگارم‌

چو موم‌، دوری‌ام از جایگاه شهد وصال‌

اشاره‌ای است که باید جدا ز یارم سوخت‌ (بیدل)

ناسور را به داغ دوا می‌کنند و بس‌

جز سوختن چه چاره کند دردمند او؟ (بیدل)

گرم است آفتاب قیامت و لیک نیست‌

سوزنده‌تر ز سایۀ دیوار انتظار

سرشکم‌، دود آهم‌، شعله‌ام‌، داغ دلم‌، بیدل‌

چو شمع از حاصل هستی سراپایم همین دارد (بیدل)

روز نشاط شب کرد، آخر فراق یارم‌

خود را اگر نسوزم‌، شمعی دگر ندارم‌

چون سپند از درد و داغ بیکسی‌هایم مپرس‌

دود آهی داشتم‌، رفت و مرا تنها گذاشت‌ (بیدل)

۱. اصل دیوان: چه نیرنگ است بیدل برق دیرستان الفت را

 

نسخۀ هجران

کاش هجران داد من می‌داد اگر وصلی نبود

شمع تصویرم که از من سوختن هم ننگ داشت (بیدل)

جز سوختن به یادت مشقی دگر ندارم‌

در پرتو چراغی پروانه می‌نگارم‌

اضطراب و تپش و سوختن و داغ شدن

آنچه دارد پر پروانه، همان دارد شمع (بیدل)

صبرآزمای عشقت در خواب بی‌نیازی است‌

گرداندنم چه حرف است‌؟ پهلوی کوهسارم‌

نسوزم تا نسوزم دیگری را

به آتش چوب تر تنها نسوزد

بیدل، به معبد عشق پروای طاعتم نیست

چندان که می‌تپد دل، من سبحه می‌شمارم

 

نسخۀ سرخ‌جامه

این آهنگ یک ملودی متفاوت با سه اجرای دیگر از این آهنگ دارد.

جز سوختن به یادت مشقی دگر ندارم‌

در پرتو چراغی پروانه می‌نگارم‌

سرشکم‌، دود آهم‌، شعله‌ام‌، داغ دلم‌، بیدل‌

چو شمع از حاصل هستی سراپایم همین دارد (بیدل)

با سرخ‌جامه‌ای نظر از دور دوختم

پنداشتم تویی، تو نبودی و سوختم

چه نیرنگ است یارب(۱) برق دیرستان الفت را

که من می‌سوزم و بوی تو می‌آید ز داغ من (بیدل)

سوختم و سوختم و سوختم

تا روش عشق تو آموختم

نسوزم تا نسوزم دیگری را

به آتش چوب تر تنها نسوزد

روز نشاط، شب کرد، آخر فراق یارم

خود را اگر نسوزم، شمعی دگر ندارم

پروانه به یک سوختن آزاد شد از شمع

بیچاره دل ماست که در سوز و گداز است

به خاک تربت من دست را دراز مکن

هنوز آتش آه مرا اثر باقی است

به محشر چون سر خجلت برآرم از کفن، گویم

که یارب داغ هجران دیده‌ام، دیگر مسوزانم

بیدل، به معبد عشق پروای طاعتم نیست

چندان که می‌تپد دل، من سبحه می‌شمارم

هر کجا چشم پرد، مژدۀ دیداری هست

هر کجا دل تپش آرد خبری می‌خواهد

چه حاجت مطربی دیگر طربگاه محبت را

که از هر دل تپیدن کار چندین ساز می‌آید (بیدل)

۱. متن دیوان: بیدل